Borba za proizvođače hrane i opstanak sela u Crnoj Gori
„Poštenih pet“ – kampanja poljoprivrednika za veći agrobudžet
Već godinu dana crnogorski poljoprivrednici ističu da je neophodno više ulaganja od strane države kako bi ova grana privrede stala na noge.
Poljoprivrednici u Crnoj Gori pokrenuli su prošle jeseni kampanju „Five fair – Poštenih pet“ kojom od vlasti zahtijevaju da za poljoprivredu izdvoji najmanje pet odsto državnog budžeta. Kako to nije ispunjeno u državnoj kasi za 2025. godinu, kampanja se nastavila i tokom ove godine, a 9. oktobra su predstavnici Poljoprivrednog klastera Crne Gore u znak protesta traktorima blokirali saobraćajnicu u Nikšiću.
Predsjednik Klastera Boško Miličić poručio je tada da sa ovakvim agrobudžetom crnogorska poljoprivreda nema dugu budućnost.
– Minut do 12 je! Poljoprivreda zaslužuje više. Proizvođači hrane zaslužuju poštovanje. Građani zaslužuju sigurnost, zdravu i domaću hranu, a ne zavisnost od uvoza. I zato, ljudi okupljeni ovdje danas – neka ovaj dan bude prekretnica. Ne tražimo milostinju, tražimo pravednu raspodjelu – istakao je Miličić najavljujući novu kampanju „Kupuj domaće“ koju pokreće taj klaster.
Pozvao je sve građane Crne Gore da kupuju domaće proizvode i tako podrže svoje proizvođače, komšije, jer dok ulažu u domaću ekonomiju ulažu u opstanak sela i budućnost Crne Gore.
Šta kaže ministar?
Braneći trenutni raspored u budžetu, odnosno aktuelnih dva odsto za agrobudžet, ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Vladimir Joković isticao je da nijedna razvijena zemlja Evropske unije nema procentualno veći agrobudžet od Crne Gore.
– Potpuno sam saglasan da u poljoprivredu treba više ulagati, jer nije to izdvajanje, to je zaista investicija za budućnost. Znam kako je vrijeme bilo nekad u poljoprivredi, sigurno nikad nije bilo bolje i povoljnije baviti se agrarom – rekao je nedavno za nikšićku RTNK.
A kad je riječ o dosadašnjoj potrošnji ovogodišnjih sredstava u agrobudžetu, ministar je objasnio da je u prvom dijelu godine njihova realizacija bila manja pošto su rađene terenske kontrole, pa da će se najveći dio tih sredstava isplatiti u posljednjem kvartalu godine.
Tokom ljeta je za sedam crnogorskih opština resorno ministarstvo, kroz podršku projektima, dodelilo 1.277.588,60 eura iz agrobudžeta za unapređenje lokalne infrastrukture i razvoj sela. To je dio aktivnosti u okviru mjere Razvoj sela i izgradnja infrastrukture i svi projekti bi trebalo da budu realizovani tokom ove godine. Sredstva su dodeljena opštinama Andrijevica, Petnjica, Podgorica, Rožaje, Berane, Nikšić i Plužine.
Šta o stanju u poljoprivredi pokazuju brojevi?
U budžetu Crne Gore za 2025. godinu, koji je projektovan na četiri milijarde eura, suma za poljoprivredu iznosi oko 77 miliona, dakle nešto manje od dva procenta, od čega je oko 11 miliona eura donacija. Posmatrajući spoljnotrgovinske rezultate, u prvoj polovini ove godine produbljena je zavisnost od uvoza hrane, što govore zvanični podaci Monstata, dok istovremeno potvrđuju i pad izvoza.
Prema podacima te institucije, u prvih sedam mjeseci ove godine Crna Gora je uvezla hrane i pića u vrijednosti od 553 miliona eura. To je 47,5 miliona eura više u odnosu na prošlu godinu. Drugim riječima, svakodnevno se na uvoznu hranu i piće troši 2,6 miliona eura, a cjelokupan izvoz za isti period ove godine iznosi 327 miliona eura i manji je u odnosu na prošlogodišnji. Ove godine najviše se trošilo na uvoz vode i pića, mesa, jaja, mlijeka, i u skoro svim kategorijama hrane uvoz raste.
I prošle godine je uvoz hrane bio veći za oko 30 miliona eura u odnosu na godinu ranije i iznosio je 772 miliona eura. U 2024. godini saznali smo i konkretno stanje na terenu kada su objavljeni podaci Popisa poljoprivrede koji pokazuju da je ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori za oko 30 odsto manji nego što je bio 14 godina ranije. Sa blizu 39.000 koliko ih je bilo 2010. godine, taj broj se smanjio na 26.711 poljoprivrednih gazdinstava.
Pad se bilježi i kod dijela stočnog fonda – ukupan broj goveda na poljoprivrednim gazdinstvima na popisu iz 2010. godine iznosio je 80.134, dok je prošle godine u Crnoj Gori zabilježeno 14,5 odsto manje grla goveda. Pozitivan primjer je uvećan broj ovaca kojih je lane bilo 167.344.
Ako posmatramo još jednu godinu ranije, tokom 2023. je uvezena hrana u vrijednosti od 744 miliona eura i tada je uvoz hrane bio veći od cjelokupnog izvoza iz Crne Gore koji je te godine iznosio 674 miliona eura. Primjera radi, podaci govore da se krompir uvozio iz čak 20 država, a luk iz neverovatnih 30 zemalja.
Ogroman potencijal za razvoj
Naravno, ovaj silni uvoz ne hrani samo domaće stanovništvo, već i oko dva miliona turista koji se u Crnu Goru sliju svake godine. S obzirom na prirodne odlike, životnu sredinu i potrebe turističkog sektora, kao i modernog tržišta, potencijal za razvoj poljoprivrede u ovoj balkanskoj zemlji je veliki. Sve veća potražnja za organskim proizvodima mogla bi da pogura razvoj ovakve proizvodnje u predjelima očuvanim od zagađenja i loših uticaja drugih grana privrede. Takođe, velika šansa su i proizvodi sa zaštićenim geografskim porijeklom – nadaleko su čuveni njeguški pršut, crnogorsko vino, med, maslinovo ulje…
Agroturizam je u svijetu sve popularniji – u Španiji se turistima nudi posjeta farmama, gdje čak mogu hraniti životinje, šišati ovce, praviti sir, vino, džem… Sve to bi mogli i turisti u Crnoj Gori, u koju se godišnje slije i više od dva miliona turista, ne samo na obalu i ljetovanje. I stari načini pripreme hrane mogli bi biti dovoljno atraktivni da privuku prave ljubitelje gurmanskih užitaka.
Do 2030. godine stiže još 80 miliona eura iz IPARD fondova
Crna Gora je tokom 2024. godine iskoristila oko 90 odsto sredstava, odnosno oko 35 miliona eura, kojima raspolaže u okviru IPARD II programa koji sadrži bespovratni novac za podršku razvoju poljoprivrede. Za sprovođenje programa zaduženo je Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede. Ipak, kako nisu realizovani svi planirani projekti, neiskorišćeno je ostalo nešto više od dva i po miliona eura, što je moralo biti vraćeno Evropskoj uniji.
U ukupnoj sumi iz IPARD II programa EU učestvuje sa 39 miliona eura (75 odsto), dok je 12,74 miliona (25 odsto) iz državnog budžeta. Iz resornog ministarstva je saopšteno da je najviše sredstava potrošeno na mehanizaciju i opremu, izgradnju ili rekonstrukciju objekata, nove zasade, kao i modernizaciju poljoprivrednih gazdinstava i prilagođavanje pogona standardima EU za proizvodnju kvalitetne i bezbjedne hrane.
Najveći problem tokom realizacije investicija bilo je uslovljavanje korisnika da investiciju realizuje iz sopstvenih sredstava, pa tek onda ostvari pravo na dobijanje bespovratne podrške, poručili su iz ovog ministarstva.
Ulaganje u poljoprivredu, bolju organizaciju, održivo raspolaganje resursima, edukaciju, razvoj konkurentnosti moglo bi da dovede do značajnih rezultata na ovom polju, jer poljoprivreda ne znači samo proizvodnju hrane, nego sa sobom vuče i sve ostalo. Važna je za održivi razvoj i nezamjenljiva u očuvanju seoskih područja, a to onda vodi ka boljem održavanju i poboljšanju infrastrukture u krajevima koje stanovništvo još nije napustilo.
Očuvanjem sela čuva se i dio crnogorskog kulturnog nasljeđa. Nije potrebno posebno isticati koliko je poljoprivreda važna zbog zapošljavanja ljudi i prihoda koje donosi, bilo da su im to glavni ili dodatni poslovi. A značajna je i zbog očuvanja samog zemljišta – da ga zaštiti od erozije, nebrige, zarastanja, degradacije, ali i sve češćeg pretvaranja u građevinsko.
Poljoprivrednici su se tokom svojih konsultacija i organizovanja daljih aktivnosti u borbi za veći agrobudžet pozivali na pozitivan primjer Opštine Pljevlja, koja je prije dvije godine propisala da njen budžet za poljoprivredu ne može biti manji od pet odsto ukupnog budžeta. To u praksi znači više od milion eura godišnje. Ipak, druge lokalne samouprave nisu slijedile ovaj primjer.
V.Ž.V.