Ima li kraja finansijskoj krizi u komunalnim vodovodnim preduzećima?

U 2023. godini čak 11 od ukupno 24 opštinska vodovodna preduzeća u Crnoj Gori poslovalo je sa gubitkom, koji je premašio šest miliona eura, a negativan trend nastavljen je i tokom 2024. godine. Razlozi za to su višeslojni i ukazuju na duboke strukturne probleme u sektoru komunalnih usluga, prije svega u upravljanju, investicionom održavanju i naplati potraživanja.

Prvi i najvažniji uzrok leži u zastarjeloj infrastrukturi. U mnogim opštinama, naročito u unutrašnjosti i manjim sredinama, cjevovodi su stari više od tri decenije. Zbog toga se bilježe ogromni gubici vode na mreži — procjene pokazuju da u pojedinim gradovima nestaje i do 60 odsto proizvedene vode prije nego što stigne do potrošača. Ti gubici nijesu samo tehnički, već i finansijski: troškovi pumpanja, hlorisanja i održavanja rastu, dok prihod ostaje isti ili opada.

Jako bitan razlog je i niska naplata usluga. U pojedinim opštinama procenat naplate ne prelazi 70 odsto, što znači da se gotovo trećina isporučene vode nikada ne naplati. Razlozi su socijalni — mnogi građani imaju ograničene mogućnosti da redovno plaćaju račune — ali i institucionalni, jer su naplata i kontrola često nedovoljno efikasne.

Takođe, cijene električne energije za javna preduzeća znatno su porasle u protekle dvije godine, što direktno utiče na vodovode, jer su pumpe i sistemi za preradu vode među najvećim potrošačima struje u javnom sektoru. Kod nekih preduzeća trošak električne energije sada čini i do 40 odsto ukupnih rashoda.

Pored toga, lokalne samouprave često kasne sa subvencijama, dok su cijene vode nerealno niske i ne pokrivaju ni osnovne troškove održavanja. U mnogim sredinama nije izvršena revizija cijena više od deset godina, a odluke o poskupljenju su politički osjetljive i rijetko se donose, naročito uoči izbora.

Na kraju, nedostatak kvalifikovanog kadra i nedovoljna digitalizacija dodatno usporavaju modernizaciju sistema. Bez uvođenja pametnih vodomjera, nadzora nad gubicima i jasne finansijske kontrole, vodovodna preduzeća ostaju opterećena dugovima i neefikasnošću.

Ukoliko se ne sprovedu reforme — objedinjavanje manjih preduzeća, povećanje investicija u mrežu i uvođenje realnih cijena vode — gubici će se i dalje gomilati, a održivost vodosnabdijevanja postajaće sve ozbiljniji izazov za lokalne zajednice.

Trenutne cijene vode neodržive

Trenutne cijene vode u Crnoj Gori, prema ocjenama stručnjaka i izvještajima opštinskih vodovodnih preduzeća, nijesu održive na duži rok. U mnogim lokalnim zajednicama, tarifa za vodu je više decenija ostala praktično nepromijenjena, dok su troškovi proizvodnje i distribucije kontinuirano rasli. Posljedica toga je da prihodi većine opštinskih vodovodnih preduzeća pokrivaju tek osnovne operativne troškove, dok ulaganja u održavanje, modernizaciju i proširenje mreže ostaju neadekvatna. Takvo stanje direktno ugrožava finansijsku stabilnost preduzeća, jer se ne mogu formirati rezervni fondovi za hitne intervencije ili planirane investicije.

Regulativa i Zakon o komunalnim uslugama imaju ključnu ulogu u ovom kontekstu, ali njihova primjena je često nedovoljna ili nedosljedna. Zakon propisuje obavezu lokalnih samouprava da odrede cijene koje omogućavaju pokrivanje troškova i minimalnu rentabilnost preduzeća, ali u praksi politički faktori često diktiraju tarife, naročito u predizbornim periodima. Regulativa predviđa i metodologiju obračuna troškova, uključujući amortizaciju, troškove energenata, održavanja i rada, ali implementacija tih smjernica je varijabilna među opštinama, što dovodi do velike razlike u finansijskoj održivosti. Pored toga, Zakon o komunalnim uslugama predviđa i mogućnost subvencija za korisnike, što dodatno opterećuje budžet preduzeća ako se subvencije ne nadoknade kroz transfere iz lokalnog budžeta.

Inflacija i rast troškova inputa imaju izrazito veliki uticaj na komunalne firme. Cijene energenata, hemikalija za prečišćavanje vode, dijelova za pumpe i opremu za distribuciju kontinuirano rastu, što direktno povećava operativne troškove. Istovremeno, inflacija smanjuje realnu vrijednost naplaćenih tarifa, posebno kada one nijesu revidirane nekoliko godina, pa prihodi gube kupovnu moć. Troškovi održavanja stare i dotrajale mreže, koja u pojedinim gradovima datira i po nekoliko decenija, dodatno opterećuju bilanse preduzeća. Pojedine procjene govore da u nekim lokalnim sistemima gubici vode iznose i do 50-60 odsto ukupne isporučene količine, što ne samo da povećava troškove, već i smanjuje prihode jer se veliki dio vode nikada ne naplati.

Kao što je već napomenuto, sanacija cjevovoda, kanalizacije i postrojenja za prečišćavanje otpadnih voda zahtijeva ogromna ulaganja, koja nijedno preduzeće ne može samostalno obezbijediti. Da bi se osigurao kontinuitet investicija, neophodna je kombinacija državnih, lokalnih i privatnih izvora finansiranja. Državni fondovi i međunarodne finansijske institucije mogu ponuditi povoljne kredite, grantove ili garancije za dugoročne projekte modernizacije mreže. Paralelno, lokalne samouprave mogu osigurati subvencije ili specijalne tarife za kapitalne investicije, čime se rasterećuje operativni budžet preduzeća.

Još jedan model je javno-privatno partnerstvo, gdje privatni investitor ulaže u modernizaciju infrastrukture uz dugoročno pravo na naplatu dijela prihoda, dok država i opštine obezbjeđuju regulatorni okvir i nadzor nad kvalitetom usluge. Uvođenje modernih tehnologija, poput pametnih vodomjera i sistema za detekciju curenja, može smanjiti gubitke i poboljšati finansijsku efikasnost. Digitalizacija procesa naplate i praćenja potrošnje dodatno doprinosi održivosti, jer smanjuje administrativne troškove i omogućava preciznije planiranje investicija.

Važno je, takođe, kontinuirano prilagođavati cijene vode realnim troškovima proizvodnje i distribucije. Fiksna tarifa koja ne prati inflaciju i rast inputa dugoročno vodi ka finansijskom kolapsu preduzeća i povećava rizik od prekida snabdijevanja. Transparentna komunikacija sa građanima o troškovima, investicijama i koristi modernizacije može pomoći u prihvatanju realnijih cijena, smanjujući pritisak na lokalne vlasti.

Ukratko, održivost vodovodnih preduzeća u Crnoj Gori zavisi od kombinacije realnih tarifa, efikasnog upravljanja, ulaganja u infrastrukturu, modernizacije sistema i podrške države kroz strateške investicije i regulativu. Bez toga, gubici će se povećavati, kvaliteta usluge će opadati, a investicije za sanaciju mreže i postrojenja ostajaće nedovoljne. Samo koordinisani pristup, koji uključuje sve nivoe vlasti i zainteresovane strane, može osigurati dugoročnu finansijsku i tehničku održivost komunalnih firmi.

M.M.