Investicije u energetske projekte Crne Gore više od 2,5 milijarde eura, zelena energija dolazi u prvi plan
Do 2030. godine predviđene su investicije od 1,5 milijardi eura, dok je dodatna milijarda eura planirana za postrojenja koja bi trebalo da započnu s radom do 2035. godine
Crna Gora se nalazi u periodu intenzivne transformacije energetskog sektora, oslanjajući se na obnovljive izvore, energetsku efikasnost i modernizaciju infrastrukture. U narednoj deceniji planirane su investicije koje premašuju 2,5 milijarde eura, uz aktivnu ulogu domaćih institucija, međunarodnih partnera i privatnog sektora. Ipak, uprkos ambicioznoj agendi, stručna javnost izražava zabrinutost zbog nedostatka analiza uticaja na državni budžet i krajnje potrošače.
Prema nacrtu Nacionalnog energetskog i klimatskog plana Crne Gore, do 2030. godine predviđene su investicije od 1,5 milijardi eura, dok je dodatna milijarda eura planirana za postrojenja koja bi trebalo da započnu s radom do 2035. godine, navodi Montenegrobusiness.eu. Većina sredstava očekuje se iz privatnog sektora, komercijalnih banaka i djelimično iz državnog budžeta i fondova Elektroprivrede Crne Gore (EPCG).
Međutim, Akcija za socijalnu pravdu (ASP) ukazala je da nacrt plana ne sadrži obavezne procjene uticaja na javne finansije i cijene električne energije. ASP naglašava da dokument kasni više od tri godine, iako predstavlja ključni strateški okvir za energetsku budućnost zemlje.
Zakonom o obnovljivim izvorima energije, usvojenim u avgustu prethodne godine, uveden je mehanizam tržišnih premija koji podrazumijeva subvencionisane otkupne cijene električne energije kroz javne aukcije. Ministarstvo energetike pokrenulo je prvu aukciju ove vrste početkom godine, što označava prelazak sa direktnih subvencija na tržišno orijentisanu podršku. Uprkos promjeni modela, ASP ističe da teret subvencionisanja ostaje na građanima. Tokom prethodne decenije, građani su platili oko 95 miliona eura za subvencije privatnim proizvođačima. Većina novih projekata razvijaju upravo privatni investitori, često uz očekivanje državne podrške kroz ugovore o otkupu. Nacrt plana takođe navodi da mnoge projekte razvijaju privatni investitori i EPCG. Dok EPCG ne zahtijeva finansijsku podršku ni državne ugovore o otkupu, većina privatnih investitora to ipak zahtijeva, što znači da će biti potrebna državna pomoć za dio instaliranih kapaciteta.
ASP je takođe kritikovao nedostatak procjene uticaja ovih velikih investicija na razvoj prenosne mreže i kapitalne potrebe crnogorskog operatora prenosnog sistema (CGES), čije troškove na kraju plaćaju potrošači. Čak i djelimična realizacija planiranih investicija u obnovljive izvore energije povećala bi ulaganja CGES-a, što bi se prelilo na potrošače kroz veće račune za struju. ASP je naglasio da glavna nacionalna energetska strategija mora uključivati procjenu uticaja na troškove krajnjih korisnika.
Centralni događaj javne rasprave o ovom nacrtu plana održan je u Privrednoj komori Crne Gore, gdje je istaknut potencijal za širok uticaj na potrošače i korišćenje zemljišta, jer bi milioni kvadratnih metara crnogorske teritorije mogli biti prekriveni solarnim panelima i vetroturbinama, navodi Montenegrobusiness.eu.
Projekti energetske efikasnosti: Uštede kroz modernizaciju
Pored velikih projekata u obnovljivim izvorima, Crna Gora sprovodi i inicijative za povećanje energetske efikasnosti javnog sektora. Kako je najavljeno krajem prošle godine, od 2025. do 2030. godine planira se investicija od 33,8 miliona eura u energetsku obnovu 23 javna objekta, među kojima je i 16 zgrada Univerziteta Crne Gore, navodi Balkangreenenergynews.
Projekat „Dekarbonizacija energetskog sektora Crne Gore“ finansira se iz kredita Međunarodne banke za obnovu i razvoj (IBRD) u iznosu od 31 milion eura i dodatnih 2,8 miliona iz državnog budžeta. Energetska efikasnost se očekuje kroz uštede u potrošnji energije, dok će Ministarstvo energetike biti glavni nosilac aktivnosti.
Crnogorski operator distributivnog sistema – CEDIS planira više od 30 miliona eura infrastrukturnih ulaganja u 2025. godini, fokusiranih na unapređenje pouzdanosti mreže, smanjenje gubitaka i integraciju obnovljivih izvora, najavljeno je u aprilu ove godine, navodi Serbia SEE Energy Mining News.
Ključni projekti uključuju povećanje kapaciteta za nove korisnike, poboljšanje stabilnosti napona, povećanje pouzdanosti i sigurnosti snabdijevanja električnom energijom, kao i smanjenje energetskih gubitaka. Pored novih projekata, CEDIS nastavlja rad na projektima započetim prethodnih godina, posebno na investicijama u šest trafostanica 35/10 kV.
Među značajnim novim projektima su izgradnja dve nove trafostanice 35/10 kV u Tivtu 3 i Rijeci Crnojevića, kao i ugradnja nove opreme 35 kV u trafostanici Buljarica–Kufin 110/35 kV i postrojenja 10 kV u trafostanici Podgorica 7 110/10 kV i u blizini male hidroelektrane Rijeka Musovica.
CEDIS takođe planira da rekonstruiše sedam postojećih trafostanica 35/10 kV i da unaprijedi 35 kV razvodno postrojenje u Bučama, što uključuje ugradnju opreme 10 kV i transformatora 35/10 kV za integraciju sa mrežom 10 kV. Najavljeno je i iskorišćavanje kredita od 35 miliona eura od Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD) za implementaciju SCADA i ADMS sistema, kao i za nabavku nove generacije pametnih brojila. Pored toga, Odbor direktora Svjetske banke je u decembru 2024. godine odobrio finansiranje u okviru Projekta dekarbonizacije energetskog sektora Crne Gore.
Još jedan od ovogodišnjih projekata bio je i postavljanje podzemnih kablova duž bulevara Jaz–Tivat i glavnog bulevara kroz Tivat, sa ukupnom investicijom od oko pet miliona eura.
Kada je u pitanju sekundarna distributivna mreža, CEDIS ima 268 tekućih projekata, koji uključuju izgradnju novih trafostanica 10/0,4 kV, instalaciju automatskih prekidača (reclosers) na linijama 10 kV i modernizaciju postojećih trafostanica savremenim srednjenaponskim i niskonaponskim blokovima i transformatorima. Ove aktivnosti procjenjuju se na više od šest miliona eura.
Kompanija je takođe izdvojila devet miliona evra za revitalizaciju srednjenaponske i niskonaponske mreže u 2025. godini. U toku su aktivnosti koje uključuju postavljanje novih brojila, relokaciju mernih mjesta i pokretanje IV faze programa naprednog upravljanja merenjima (AMM), sa ukupnim ulaganjem od oko 12 miliona eura.
Za proširenje vetroelektrane Gvozd još 25 miliona eura
Kada je u pitanju jedan od značajnijih projekata vetroelektrane Gvozd, koja je označena kao prva giga-investicija u vetar, EPCG i EBRD potpisali su dodatni kreditni aranžman vrijedan 25 miliona eura za proširenje vetroelektrane Gvozd, koja sada postaje objekat sa najvećom instalisanom snagom u zemlji – 75,6 MW, prenijela je agencija Mina.
Godišnja proizvodnja iz ovog objekta iznosi preko 210 GWh, što može snabdjeti više od 35.000 domaćinstava i smanjiti emisije CO₂ za gotovo 137.000 tona godišnje. U pitanju je projekat od nacionalnog značaja i stub energetske tranzicije, kako navode iz EPCG.
„Kroz proširenje su instalirane tri nove vetroturbine, a godišnja proizvodnja prelazi 210 gigavat sati (GWh), što je dovoljno za snabdijevanje više od 35.000 domaćinstava, dok se emisija ugljen-dioksida (CO₂) smanjuje za skoro 137.000 tona godišnje“, navodi se u saopštenju.
Ugovor o kreditu u iznosu od 82 miliona eura, za finansiranje izgradnje elektrane Gvozd i priključne infrastrukture, potpisan je 19. juna 2023. godine i predstavljao je najveću direktnu investiciju EBRD-a u energetski sektor Crne Gore do tada. Novi aranžman za VE Gvozd 2 bio je logičan nastavak tog partnerstva i dodatni snažan korak u diverzifikaciji i dekarbonizaciji energetskog sektora Crne Gore.
Međunarodna partnerstva: Otvorena vrata za UAE
Crna Gora gradi i strateške odnose sa partnerima iz inostranstva, uključujući i Ujedinjene Arapske Emirate (UAE). Tokom zvanične posjete UAE, ministar energetike Admir Šahmanović sastao se sa najvišim predstavnicima tamošnjeg energetskog sektora, uključujući predsjednika kompanije Masdar, prenijela je agencija Mina.
Posebno je istaknuta spremnost UAE da uloži znanje, iskustvo i kapital u razvoj obnovljivih izvora energije i jačanje energetskog sistema Crne Gore.
„Zaključeno je da investicije ovog tipa ne koriste samo energetskom sektoru, već i celokupnoj ekonomiji, stvaranjem radnih mjesta, povećanjem konkurentnosti i jačanjem održive budućnosti zemlje“, dodaje se u saopštenju.
Obe strane su izrazile uvjerenje da današnji razgovori predstavljaju početak dinamičnijeg i smislenijeg partnerstva, a naredni period će donijeti definisanje konkretnih projekata i jasnih mehanizama za njihovu realizaciju.
Pokrenut prvi aukcijski proces za obnovljive izvore energije
Ministarstvo energetike i rudarstva je polovinom jula ove godine objavilo javni poziv za dodjelu tržišnih premija za projekte obnovljivih izvora energije, čime se i zvanično otvorio prvi aukcijski proces u istoriji crnogorskog energetskog sektora.
Iz ministarstva je tom prilikom saopšteno da je ta važna faza uslijedila nakon što je vlada usvojila Tendersku dokumentaciju i set pratećih akata, čime su ispunjeni svi regulatorni preduslovi za pokretanje tog strateški važnog mehanizma.
„U pitanju je prekretnica za domaću energetiku, prvi put Crna Gora primjenjuje tržišni model dodjele podrške za obnovljive izvore, koji omogućava fer nadmetanje investitora, obezbjeđuje transparentnost i maksimizira zaštitu javnog interesa“, navodi se u saopštenju, prenijela je agencija Mina.
Iz ministarstva su rekli da ovaj pote donosi višestruke koristi za državu, privredu i građane.
„U pitanju je energetska sigurnost jer novi kapaciteti iz domaćih, obnovljivih izvora, garantuju veću otpornost i dugoročnu stabilnost elektroenergetskog sistema. Zatim ekonomski razvoj jer se otvaraju nova investiciona partnerstva, sa snažnim efektima na privredu, kao i tržišna konkurentnost jer se uspostavlja fer, transparentan i predvidiv okvir za dodjelu podrške, što jača povjerenje i investicioni ambijent“, navodi se u saopštenju.
U višestruke koristi iz ministarstva su naveli i evropski put jer Crna Gora pokazuje punu posvećenost reformama i ispunjava ključne obaveze iz procesa pristupanja Evropskoj uniji, s fokusom na rast udjela OIE i ubrzanje dekarbonizacije.
M.P.