Pad ICT sektora u Crnoj Gori nakon višegodišnjeg rasta

Nakon gotovo decenije stabilnog uspona, crnogorski ICT sektor suočio se u 2024. i 2025. godini sa prvim ozbiljnijim usporenjem rasta. Na predstavljanju u Privrednoj komori Crne Gore potvrđeno je da su prihodi i broj aktivnih preduzeća u ovom sektoru zabilježili pad, što je izazvalo zabrinutost među privrednicima i investitorima.

Prema podacima dostupnim iz analiza ICT Cortexa i PKCG, prihodi u segmentu IT usluga pali su tokom 2024. godine za oko 12,27 odsto nominalno, odnosno čak 18,01 odsto realno, u odnosu na prethodnu godinu. Riječ je o značajnom odstupanju od višegodišnjeg trenda – u 2022. godini sektor je ostvario više od 602 miliona eura prihoda, što je tada predstavljalo rast od 23 odsto u odnosu na 2021. godinu. Prema izvještaju OECD-a, u 2022. u Crnoj Gori je bilo aktivno 1.358 ICT kompanija i više od 5.300 zaposlenih, dok su podaci iz 2024. ukazivali na stagnaciju broja firmi i pad produktivnosti po zaposlenom.

Uzroci ovog privremenog pada su višeslojni. Stručnjaci ukazuju da je, nakon nekoliko godina ubrzanog rasta zasnovanog na modelu pružanja IT usluga stranim klijentima, došlo do zasićenja tržišta. Domaće firme koje su se oslanjale na outsourcing modele teško održavaju konkurentnost u uslovima globalne konkurencije i promjena u potražnji.

Istovremeno, globalno usporavanje tehnoloških investicija i restrukturiranje velikih IT kompanija u svijetu odrazili su se i na manja tržišta, poput crnogorskog, gdje su manji naručioci iz inostranstva smanjili obim poslova.

Drugi ključni izazov odnosi se na nedostatak stručne radne snage. Crna Gora, iako ima dobar obrazovni potencijal, i dalje se suočava sa nedovoljno razvijenim STEM programima i stalnim odlaskom mladih stručnjaka u inostranstvo. Odliv talenata, praćen rastom cijene rada u ICT sektoru, doveo je do situacije u kojoj domaće kompanije teže nalaze kadar i gube konkurentnost u odnosu na susjedne zemlje koje nude veći broj specijalizovanih stručnjaka. Uprkos rastu broja startapova i tehnoloških klastera, kao što je ICT Cortex, ukupna struktura sektora pokazuje da većina preduzeća i dalje posluje kao izvođač, a ne kao kreator inovativnih proizvoda i rješenja.

Nedostatak domaćih tehnoloških proizvoda i nedovoljno ulaganje u istraživanje i razvoj dodatno usporavaju razvoj sektora. Dok su zemlje regiona, poput Hrvatske i Srbije, posljednjih godina povećale broj startapova i izvozne kapacitete kroz državne i evropske programe podrške, crnogorski ICT sektor ostao je donekle ograničen administrativnim procedurama i složenim uslovima za povlačenje EU sredstava. Pored toga, lokalna tržišta su i dalje mala i ne pružaju dovoljno mogućnosti za testiranje i skaliranje domaćih tehnoloških proizvoda.

Putevi oporavka

Privrednici i eksperti ističu da se Crna Gora nalazi na raskrsnici: da bi ICT sektor zadržao poziciju jednog od najperspektivnijih stubova ekonomije, potrebna je strateška transformacija. Prvi korak mora biti jačanje obrazovnog i kadrovskog potencijala. To podrazumijeva modernizaciju univerzitetskih i srednjoškolskih programa, kao i razvoj sistema prekvalifikacija i kratkih digitalnih kurseva koji bi omogućili brže uključivanje novih kadrova na tržište rada.

Naredni korak odnosi se na stvaranje atraktivnijeg poslovnog okruženja. Prevođenje administrativnih procedura u digitalni oblik, uvođenje poreskih olakšica za startapove i inovativne kompanije, te jačanje saradnje sa međunarodnim tehnološkim partnerima moglo bi značajno povećati konkurentnost crnogorskog ICT sektora. U tom kontekstu, važno je i promovisati Crnu Goru kao atraktivnu destinaciju za digitalne nomade i strane investitore, uz naglasak na stabilno okruženje, niske troškove života i kvalitetnu infrastrukturu.

Treći prioritet odnosi se na promjenu same strukture sektora – prelazak sa uslužnog na proizvodni model. Umjesto oslanjanja na outsourcing, potrebno je razvijati domaće tehnološke proizvode i digitalne servise koji mogu konkurisati na međunarodnom tržištu. To bi zahtijevalo veću saradnju između univerziteta, privatnih firmi i države, kao i stabilne fondove za podršku istraživanju i inovacijama.

Iako pad prihoda i stagnacija broja preduzeća u ICT sektoru mogu djelovati zabrinjavajuće, većina analitičara smatra da je riječ o privremenom zaokretu i prilici za restrukturiranje. Digitalna transformacija ostaje ključna razvojna šansa Crne Gore, ali njen puni potencijal biće iskorišćen samo ako se istovremeno ojačaju znanje, infrastruktura i institucionalna podrška.

Između nedostatka kapitala i neadekvatnih uslova za inovacije

Mala preduzeća čine više od 99 odsto ukupnog broja privrednih subjekata u Crnoj Gori i zapošljavaju preko dvije trećine radno aktivnog stanovništva. Uprkos njihovom značaju za ekonomiju, ova preduzeća se i dalje suočavaju sa ozbiljnim ograničenjima u pristupu kapitalu, inovacijama i tržištima, što direktno utiče na njihovu konkurentnost. Iako su u protekloj deceniji sprovedene brojne reforme i pokrenuti programi podrške, mala privreda u Crnoj Gori i dalje funkcioniše u uslovima ograničenih resursa, administrativnih barijera i niske produktivnosti.

Prema podacima PKCG i OECD-a, više od 60 odsto malih firmi navodi da im je pristup finansiranju glavni problem za razvoj. Ovo važi i za ICT sektor. Bankarski sektor, koji ostaje dominantni izvor finansiranja, i dalje je izrazito konzervativan kada su u pitanju mala preduzeća – krediti se odobravaju uz visoke kamate, kratke rokove otplate i čvrste garancije koje mnoge firme ne mogu da obezbijede. Poseban problem predstavlja nedostatak rizičnog kapitala i investicionih fondova koji bi podržali startapove i inovativne projekte. Dok Slovenija ili Hrvatska razvijaju fondove za startap podršku i programe sufinansiranja kroz javno-privatna partnerstva, Crna Gora tek počinje da formira regulatorni okvir za slične mehanizme.

Neadekvatni uslovi za inovacije jedan su od ključnih razloga zašto domaće firme teško pronalaze put ka održivom rastu. Iako postoji institucionalna podrška kroz Ministarstvo ekonomskog razvoja, Inovaciono preduzetnički centar “Tehnopolis” i Naučno-tehnološki park Crne Gore, sistemski okvir za inovacije još uvijek je nedovoljno razvijen. Mnogi privrednici ukazuju da se inovacije i dalje percipiraju kao trošak, a ne kao investicija. Nedostatak poreskih olakšica za ulaganje u istraživanje i razvoj, kao i ograničena saradnja između univerziteta i privrede, dodatno usporavaju proces modernizacije. Dok su u Evropskoj uniji kompanije koje ulažu u istraživanje i razvoj oslobođene dijela poreza ili dobijaju subvencije, u Crnoj Gori takvi instrumenti još nijesu sistemski uređeni i primjenjuju se sporadično.

S druge strane, tržište rada ne odgovara potrebama savremene privrede. Male firme se suočavaju sa nedostatkom kvalifikovanih radnika, naročito u sektorima digitalnih tehnologija, zanatstva i proizvodnje. Edukativni sistem pak nije dovoljno povezan sa tržištem, pa firme često same moraju da ulažu u obuku zaposlenih. Međutim, bez stabilnih prihoda i sigurnog pristupa finansijama, ulaganja u ljudski kapital ostaju minimalna. To stvara začarani krug: bez ulaganja u znanje nema rasta produktivnosti, a bez rasta produktivnosti nema ni većeg profita za nova ulaganja.

Mali privrednici ukazuju da ih birokratija guši, posebno u fazi pokretanja biznisa. Iako su uvedeni servisi poput portala eUprave i elektronske registracije firmi, mnoge procedure i dalje zahtijevaju fizičko prisustvo i višeslojnu dokumentaciju. U poređenju sa zemljama regiona, osnivanje preduzeća u Crnoj Gori traje duže, a troškovi su veći. Pored toga, porezi i parafiskalni nameti nerijetko predstavljaju preveliki teret za mikropreduzeća, posebno ona koja tek počinju sa radom.

Jedan od ključnih izazova za male firme jeste i ograničen pristup tržištima. Domaća potražnja je mala, a izlazak na inostrana tržišta zahtijeva znanja i resurse koje većina firmi nema. Nedovoljno razvijeni logistički kapaciteti, visoki troškovi transporta i nedostatak organizovanih izvoznih klastera dodatno smanjuju konkurentnost.

U tom kontekstu, regionalna saradnja i jače povezivanje sa evropskim programima podrške, poput “Horizon Europe” i “COSME”, mogli bi donijeti značajan napredak, ali su administrativne prepreke i nedostatak informacija i dalje prepreka za veći broj preduzeća.

Rješenje za povećanje konkurentnosti inovativnih malih firmi mora biti sistemsko i višedimenzionalno. Prije svega, potrebno je stvoriti efikasniji finansijski ekosistem – razviti mrežu fondova rizičnog kapitala, olakšati uslove za poslovne anđele i uvesti garantne fondove koji bi umanjili rizik za banke prilikom odobravanja kredita malim firmama. Uvođenje poreskih podsticaja za inovacije i digitalizaciju poslovanja takođe bi značajno motivisalo preduzeća da ulažu u nove tehnologije.

Dalje, jačanje veza između obrazovnih institucija i privrede mora biti prioritet. Ulaganje u stručne škole, dualno obrazovanje i programe praktične obuke ključno je za stvaranje radne snage koja odgovara savremenim tržišnim potrebama. Uz to, potrebno je podsticati preduzetničku kulturu od ranog obrazovanja, jer se veliki broj mladih i dalje opredjeljuje za javni sektor kao sigurniji izbor.

Na kraju, država bi trebalo da stvori predvidivije regulatorno okruženje i smanji birokratske procedure. Transparentan i brz sistem registracije, jednostavnije prijave za grantove i digitalna komunikacija sa institucijama smanjili bi troškove poslovanja i omogućili firmama da se više fokusiraju na razvoj.

Ključ uspjeha leži u promjeni percepcije – male inovativne firme nijesu slabija karika, već nosioci inovacija i fleksibilnosti. Njihova konkurentnost nije samo pitanje kapitala, već i znanja, povezanosti i podrške. Ako Crna Gora želi održiv i inkluzivan ekonomski rast, mora izgraditi sistem u kojem male firme nijesu prepuštene same sebi, već predstavljaju temelj moderne, otporne ekonomije sposobne da parira regionalnim i evropskim izazovima.

Sektor informacione tehnologije, koji je donedavno bio simbol rasta i otpornosti, sada postaje test za sposobnost Crne Gore da izgradi održivu i inovativnu ekonomiju. Ukoliko se postojeće slabosti pretvore u prilike za modernizaciju i jačanje kapaciteta, ICT može ponovo postati pokretač razvoja – ovaj put na zdravijim i dugoročno stabilnijim osnovama.

M.M.